czwartek, 31 stycznia 2019

TOZ-500

Ostatnio odważyłem się ruszyć temat radzieckich obiektywów lustrzanych, potrzebowałem do tego przeszukać rosyjskie źródła. Przy okazji przyjrzałem się całemu morzu innych informacji. Między nimi natknąłem się na specyficzny i ponadczasowy projekt, który niestety nie wszedł do seryjnej produkcji. Fotografując obiektywem lustrzanym, zawsze chciałoby się trochę jaśniej. Zresztą jest to odwieczny problem fotografów; pamiętam, jak podczas plenerów klubu fotograficznego we Wrocławiu sporo osób narzekało, że jest za ciemno, albo że obiektyw mają za ciemny. Pamiętam, że nawet kolega podszedł do mnie jednego razu z pytaniem, czy może spojrzeć przez wizjer mojego aparatu, po czym krzyknął: "O kur..., ale masz ciemny obiektyw!" Oczywiście nie zdjął dekielka, celowo. Taki żarcik. Oczywiście radziliśmy sobie jakoś w warunkach, jakie były i ze sprzętem jaki mieliśmy. Poniżej przedstawiam moje tłumaczenie tekstu ze strony https://www.zenitcamera.com - tych, którzy znają choć trochę rosyjski, zapraszam również tam.

Prototypowy TOZ-500

TOZ-500 (ros. ТОЗ-500)

Jasny długoogniskowy lustrzano-soczewkowy asferyczny obiektyw z powłokami antyodblaskowymi.
Nazwa TOZ jest skrótem od Tele-Obiektyw Lustrzany (ros. Теле-Объектив Зеркальный). Nieoficjalnie jest jeszcze drugi sposób rozwinięcia skrótu: Turygina Obiektyw Lustrzany (ros. Турыгина Объектив Зеркальный) od nazwiska rosyjskiego optyka Iwana Turygina (ros. Иван Афанасьевич Турыгин).







W latach 1956-1957 na wydziale Teorii Optycznych Przyborów na Moskiewskim Państwowym Uniwersytecie Technicznym im. N.E. Baumana wraz z personelem Centralnego Biura Konstruktorskiego (ros. ЦКБ) Krasnogorskiej Fabryki Mechanicznej (КМЗ) pod kierunkiem profesora Iwana Afanasewicza Turygina prowadzono prace badawcze nad zastosowaniem powierzchni asferycznych w urządzeniach optycznych z niewielkimi odchyleniami (do 50 μm) od podstawowych powierzchni sferycznych lub płaskich. W teorii potwierdzono skuteczność stosowania takich powierzchni, opracowano metody analizy i syntezy układów optycznych o powierzchniach asferycznych, a także zasady wyboru podstawowego schematu optycznego. Praktycznym wynikiem tej pracy naukowej było obliczenie dwóch obiektywów fotograficznych z lustrzanym obiektywem (TOZ-500 i TOZ-1000), zbudowanych według schematów Cassegraina i Ritcheya-Chrétiena. Głównymi zwierciadłami tych obiektywów były wklęsłe paraboloidy lub hiperboloidy, podczas gdy wtórne lustra były wypukłymi hiperboloidami wykonane motodą asferyzacji próżniowej. Odchylenia powierzchni asferycznych od najbliższej sfery nie przekraczały 15 mikronów.
Prototypy tych lustrzanych obiektywów zostały wyprodukowane na początku lat 60. XX wieku w Krasnogorskiej Fabryce (КМЗ). Testy fotograficzne obiektywów wykazały, że mają wysoką jakość obrazu: rozdzielczość na środku wynosi 35-40 linii / mm i 20-25 linii / mm na krawędzi.

Obrotnica z filtrami


Dane techniczne:

Ogniskowa obiektywu: 500 мм
Jasność: 1:3,5
Kąt pola widzenia: 5°
Wielkość kadru: 24×36 мм
Odległość robocza obiektywu: 45,2 мм
Diafragma: stała
Mocowanie obiektywu: M39×1
Filtry optyczne: wbudowana obrotnica, 4 sztuki filtrów
Rozdzielczość optyczna (środek/krawędź): typowo 40/25 linii/mm
Masa: około 8 kg
Rok opracowania: koniec lat 50. XX w.
Projektowany we współpracy: МВТУ, КМЗ, И. А. Турыгин
Produkcja: optyczno-eksperymentalna
Lata produkcji: początek lat 60. XX w.

TOZ-K-1000

W muzeum Krasnogorskich Zakładów znajduje się obiektyw TOZ-K-1000. Wydawałoby się, że powinien on być analogicznie do TOZ-500 superjasny, czyli przy tej ogniskowej mieć otwór względny 1:5,6 lub chociaż 1:8. Miałby wtedy rozmiary wiadra. Niestety jasność tego obiektywu to 1:10 i nie wiem czym tak naprawdę różni się od np. MTO-1000. Nieoficjalnie dowiedziałem się, że prawdopodobnie była to praca dyplomowa, której zadaniem było opracowanie obiektywu przy wykorzystaniu metody asferyzacji próżniowej. Natomiast nazwanie TOZ-K-1000 bardzo jasnym (ros. светосильный) w muzeum można wytłumaczyć tym, że na jubileusz 75-lecia powstania zakładu w Krasnogorsku, przenoszono muzeum i zwiększano wielkość ekspozycji w pośpiechu. Podobno więcej jest takich błędów w opisach. Miejmy nadzieję, że błędy zostaną szybko usunięte.

Zdjęcie z muzeum KMZ, niestety w szklanej gablocie

Bibliografia

Fotografie obiektywu TOZ-500 pochodzą ze strony Georgija Abramowa http://www.photohistory.ru
Fotografię obiektywu TOZ-K-1000 w muzeum KMZ otrzymałem od webmastera https://www.zenitcamera.com

sobota, 19 stycznia 2019

Radzieckie i rosyjskie teleobiektywy zwierciadlane MTO, ZM i Rubinar

Nieocenione w astrofotografii, fotografii przyrodniczej płochliwych zwierząt, lekkie w porównaniu z ogniskową obiektywu. Tak można opisać wszystkie z obiektywów lustrzanych. Rosyjskie a wcześniej radzieckie obiektywy mają swój początek w projekcie układu optycznego estońskiego optyka Bernharda Schmidta. Chodzi o układ teleskopu z 1930 roku. W 1941 roku rosyjski optyk Dymitr Maksutow odkrył, że aberrację sferyczną lustra sferycznego może kompensować przez menisk o większej krzywiźnie. Po odnalezieniu właściwej odległości między meniskiem a lustrem Maksutowowi udało się pozbyć aberracji komatycznej i astygmatyzmu. Krzywiznę pola, podobnie jak w komorze Schmidta, można wyeliminować, instalując soczewkę płasko-wypukłą, tak zwana soczewkę Piazzi-Smitha, w pobliżu płaszczyzny ogniskowej.
Brzmi dość skomplikowanie. Poniżej schemat optyczny układu optycznego Maksutowa.
źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maksutov-Teleskop.svg?uselang=ru

Maksutowa Tele-Obiektyw

Podczas wielkiej ojczyźnianej wojny D. D. Maksutow opracował kompaktowe teleobiektywy do zdjęć lądowych odległych obiektów na terytorium wroga. W okresie powojennym, na ich podstawie, powstały obiektywy rodziny MTO o ogniskowych 350, 500 i 1000 mm dla fotografii amatorskiej i profesjonalnej. Poza MTO-350 (350 mm, f5,6) zaprojektowanym w 1953 roku, nie ma dostępnych danych, kiedy dokładnie zostały zaprojektowane MTO-500 (500 mm, f8) i MTO-1000 (1000 mm, f10). Być może są to projekty wspomnianych wojskowych obiektywów szpiegowskich.
Prace nad projektem obiektywów prowadził Państwowy Instytut Optyczny (ГОИ - Государственный Оптический Институт), następnie produkcją, poza wspomnianą instytucją, zajmowała się Fabryka Mechaniczna w Krasnogorsku (КМЗ - Красногорский Механический Завод) i Litkarińska Fabryka Szkłą Optycznego (ЛЗОС - Лыткаринский Завод Оптического Стекла). Nazwę MTO można rozszyfrować na dwa sposoby: Maksutowa Teleobiektyw (Максутова Теле-Объектив) lub Meniskowy Teleobiektyw (Менисковый Теле-Объектив).

Zegar na Wrocławskim ratuszu
obiektyw MTO-1000

Zwierciadlany Maksutowa

Drugim pokoleniem obiektywów lustrzanych był ZM.
Nazwę ZM można rozszyfrować na dwa sposoby: Zwierciadlany Maksutowa (Зеркальный Максутова) lub Zwierciadlano-meniskowy (Зеркально-Менисковый) obiektyw. Pierwszym prototypem był ZM-1 zaprojektowany w 1958 roku, eksperymentalnie wprowadzony do produkcji w 1960 roku jednak, podobnie jak późniejszy małoobrazkowy ZM-3, nie doczekał się seryjnej produkcji. Średnioformatowy ZM-3 był produkowany w latach 1969-1986 przez Arsenal (Казённое предприятие специального приборостроения "Арсенал") - fabrykę z Kijowa znaną z produkcji średnioformatowych aparatów Kiev 88 zwanych u nas żartobliwie "haselbladionok" przez ich analogiczną do aparatów Hasselblad budowę. Pierwszym małoobrazkowym obiektywem ZM był ZM-4A wyprodukowany w 1975 roku przez litkarińską fabrykę optycznego szkła (ЛЗОС - Лыткаринский Завод Оптического Стекла), jak podaje rosyjska Wikipedia. Wedle tego samego rosyjskojęzycznego artykułu na Wikipedii w tym samym roku pojawił się ZM-5A. I wszystko byłoby wiarygodne, gdyby nie fakt, że posiadam w swojej kolekcji ZM-5A (500 mm, f8) bez powłok antyrefleksyjnych z 1973 roku. Póki co nie dotarłem do wiarygodnych danych, które z całą pewnością mogły stanowić o tym, jak było na prawdę. Nawiązałem nawet kontakt z Rosjaninem, który pisze o historii produkcji sprzętów fotograficznych w Rosji, a wcześniej w Związku Radzieckim, jednak niczego wiecej się nie dowiedziałem; wysłałem Georgijowi zdjęcia mojego obiektywu. Później wyprodukowano jeszcze dwa modele ZM-6A (ЗМ-6А - 500 mm f6,3) w wersji bez powłok, a później z powłokami antyrefleksyjnymi oraz MC ZM-7 (ЗМ-7 - 300mm, f5,6), a także średnioformatowy ZM-6B (ЗМ-6Б - 500 mm, f8) produkowany znowu przez Arsenal, jednak w Polsce są to okazy bardzo rzadkie.


Herb Wrocławia na ratuszu
obiektyw MTO-1000


Rubinar

Jest jeszcze kolejne wcielenie rosyjskich obiektywów zwierciadlanych - Rubinar. Ta seria jest najbardziej dopracowana optycznie i produkowana do teraz. W chwili obecnej w sklepie internetowym LZOS-u można kupić obiektyw МС РУБИНАР - 10/1000 "Макро" za 58800 rubli co przy kursie 0,061 oznacza około 3586,60 zł, czyli niewiele jak za obiektyw, który może służyć jako teleskop w systemie Maksutowa-Cassegraina, przy czym jego waga jest zadziwiająco niska - nie więcej jak 2,3 kg.
Do niedawna było więcej Rubinarów, ale teraz nie znalazłem ich na stronie producenta. Z pewnością można jednak znaleźć na rynku wtórnym te obiektywy:
МС РУБИНАР - 4,5/300 "Макро"
МС РУБИНАР - 8/500 "Макро"
МС РУБИНАР - 5,6/500 "Макро"
МС РУБИНАР - 10/1000 "Макро"
Z pewnością warto przynajmniej jeden z takich obiektywów posiadać. Sam mam wspomniany zabytkowy już ZM-5A, ale używałem również MTO-1000. Tym drugim fotografowałem elementy architektoniczne, dzikie zwierzęta, odległe obiekty i księżyc (do tego potrzeba zawieszenia paralaktycznego i aparat z wstępnym podnoszeniem lustra). Ważną cechą tych obiektywów jest to, że można je przypiąć przez adapter bez soczewki do Nikona i będą ostrzyć na nieskończoność. Osobiście chętniej używam obiektywu 500 mm, f8, który i tak jest wystarczająco ciemny, żeby utrudnić wyostrzenie obrazu, jednak w dobrych warunkach pogodowych stosunkowo łatwo można zrobić ciekawe ujęcie.

W tle charakterystyczne pierścionki bokeh
obiektyw ZM-5A


Bibliografia:

niedziela, 21 stycznia 2018

Podpis pod zdjęciem

Podpis pod zdjęciem nie jest oczywiście elementem kompozycji. Odgrywa jednak dużą rolę w odbiorze przez widza. Dobry opis, czytelny, ułatwia widzowi odbiór treści przekazywanych przez zdjęcie. Natomiast zły opis może wypaczyć intencje autora, wprowadzić w błąd bądź pozbawić sensu kompozycję, czyniąc dobre zdjęcie bezużytecznym i niezrozumiałym.

Fotografia naukowa i użytkowa

W przypadku zdjęć naukowych, np. entomologicznych, spotykamy zwłaszcza wśród amatorów infantylne i nic nie mówiące podpisy w stylu: jakiś motylek, czy jakiś robaczek. Taki podpis pod zdjęciem przekreśla całkowicie jego wartość i świadczy o autorze bardzo źle. Również w przypadku fotografii technicznej podpis ma takie znaczenie; nie wystarczy dobrze sfotografować układ pomiarowy wobuloskopu, ale również należy podpisać, co i w jaki sposób jest mierzone na zdjęciu. Oczywiście fotograf nie musi wiedzieć wszystkiego, ale jeśli fotografujemy coś dla kogoś, tym bardziej jeśli jesteśmy amatorami, to znaczy miłośnikami fotografii, powinniśmy dowiedzieć się, co jest na naszym zdjęciu, aby bezbłędnie przybliżyć przedmiot widzowi.

Paź królowej (Papilio machaon)


Fotografia estetyczna

Tutaj najlepiej jeśli zdjęcie nie potrzebuje podpisu i bez niego jest jednoznaczne. Wtedy podpis np. pod zdjęciem przedstawiającym górnika, to znaczy człowieka w ubraniu roboczym, z kilofem, umorusanego węglem, jest zbędny. Więcej, podpis pod takim zdjęciem brzmiący: górnik, jest rażący oczywistością. Jeśli jednak na myśli mamy jakiegoś konkretnego górnika i podpiszemy go imieniem lub imieniem i nazwiskiem, stanowiskiem, lub opisem czynności, którą ten górnik wykonuje na zdjęciu, taki opis ma sens i wprowadza nowe informacje.

Abstrakcje

W poszukiwawczej fotografii kreatywnej, operującej w większym stopniu grą plam, fakturą, niż dosłownym obrazem, raczej unika się podpisów. Pozwala się widzowi na jak najbardziej dowolną interpretację dzieła.

Seria zdjęć

Zwielokrotnienie motywu podstawowego zdjęcia ułatwia widzowi właściwe odczytanie treści serii, zatem często seria zdjęć nie wymaga dodatkowego opisu, chociaż czasem może naprowadzić widza na właściwą interpretację.

Jeden z cykli pochodzący z wystawy pod tytułem "Puste miejsca"


Fotoreportaż

W tym przypadku podpis jest bardzo ważny, a niejednokrotnie jest rozbudowany. Zawiera uzupełniające informacje dotyczące np. miejsca wydarzenia, czasu czy głównych bohaterów. Również istotny jest w fotoreportażu tytuł. Powinien być możliwie krótki, najlepiej jednowyrazowy.

Bibliografia:
Paweł Wójcik, Kompozycja obrazu fotograficznego, Warszawa 1990

niedziela, 7 stycznia 2018

Cyfrowe parametry obrazu fotograficznego

Fotografia w postaci cyfrowej posiada parametry określające jej wielkość - chodzi o rozdzielczość i wielkość fizyczną. Zanim przejdę do do tych parametrów, postaram się przybliżyć, w jaki sposób fotografia jest zapisywana jako plik cyfrowy. W przypadku plików zdjęć mamy do czynienia z grafiką rastrową, a to z kolei oznacza, że obraz jest stworzony na postawie siatki pionowo-poziomej odpowiednio kolorowanych pikseli na monitorze bądź innym urządzeniu wyjściowym, np. na wydruku z drukarki. Oczywiście opisana metoda przedstawia zapis obrazu nieskompresowanego. W rzeczywistości jest to nieco bardziej skomplikowane, nam chodzi jednak o zasadę.
Wracając do fotografii, nasz plik cyfrowy ma rozdzielczość w pikselach, posiada również rozdzielczość dpi (dla druku), ppi (wyświetlaną na monitorze), oraz ma też fizyczną wielkość np.: w centymetrach.
Jak to ugryźć? W zasadzie jest to proste. Posiadając dwa z powyższych parametrów możemy obliczyć trzeci. Podsumowując:


  • Rozdzielczość w pikselach
  • Rozdzielczość dpi (dot per inch) lub ppi (pixel per inch) 
  • Wielkość fizyczna


Przykład: mamy kwadratowy obrazek, który wydrukowany będzie miał wielkość fizyczną 25,4 cm x 25,4 cm. Dla równego rachunku użyję wielokrotności cala przeliczonego na centymetry. Więc mamy pierwszy parametr: wielkość fizyczną. Teraz zakładamy, że skoro chcemy zdjęcie wydrukować, to powinniśmy użyć rozdzielczości, czy może w tym przypadku lepiej użyć określenia gęstości zadruku 300 dpi czyli 300 punktów na cal. I teraz każdy cal długości krawędzi naszego obrazka ma 300 punktów, długość boku ma 25,4 cm a więc 10 cali, co oznacza, że nasz obrazek ma rozdzielczość 3000 px x 3000 px.

Proste?

To teraz odwrócimy zadanie. Mamy zdjęcie z aparatu Nikon D3100 w pełnej rozdzielczości dla tego modelu (4608 px x 3072 px) i chcemy wiedzieć, jaki maksymalnie uda nam się wydrukować obrazek z zachowaniem rozdzielczości dpi nie mniejszej niż 300. Dzielimy krawędź przez wartość zadanej rozdzielczości dpi. Wychodzi 15,36 x 10,24. Ale to jeszcze nie są centymetry. To dopiero cale. Należy przeliczyć na centymetry, więc mnożymy przez 2,54. Wychodzi 39,01 cm x 26,01 cm. Więc powyższym aparatem jesteśmy w stanie wykonać całkiem duże odbitki bądź wydruki z zachowaniem doskonałej jakości.

Parametry tego samego pliku graficznego przy rozdzielczościach dpi: 72 (typowa do wyświetlania na ekranie) oraz 300 (do druku). Jak widać zmienia się fizyczna wielkość obrazu.

niedziela, 31 grudnia 2017

Życzenia na Nowy Rok


Chciałbym wszystkim Czytelnikom życzyć szczęśliwego Nowego Roku, czyli samych udanych kadrów, dobrze naświetlonych i wywołanych błon o niskiej ziarnistości i bogatym walorze. Cyfrowym fotografom życzę bezawaryjnych kart pamięci o niekończącej się pojemności i zawsze naładowanych baterii. 
Bawcie się dobrze.

środa, 6 grudnia 2017

Odległość hiperfokalna

Zasięg ostrości sięgającej od płaszczyzny ostrego nastawienia w stronę kamery można wydatnie zwiększyć, gdy pozna się jedną z istotnych cech obiektywu. Jeśli mianowicie, mając zamiar fotografować np. krajobraz, nastawimy obiektyw przy całkowicie otwartej przysłonie na "nieskończoność", zauważymy, przyglądając się obrazowi na matówce kamery, iż z wyjątkiem przedpola, tego, co znajduje się w pewnej, stosunkowo niewielkiej, odległości od aparatu, cała reszta jest ostra. Tę właśnie odległość od kamery do miejsca, gdzie zaczyna się strefa ostrości, sięgająca w głąb obrazu, nazwano odległością hiperfokalną(...)


- czytamy w książce Zbigniewa Pękosławskiego Fotografia w praktyce amatorskiej.

Problem jest stosunkowo prosty, a jednak trudno jest znaleźć to zagadnienie wyjaśnione w sposób wystarczająco klarowny.
Chodzi o zdjęcia krajobrazowe, gdzie na pierwszym planie mamy obiekt całkowicie ostry, a zarazem tło jest również ostre. Efekt taki możemy osiągnąć zwiększając użyteczną głębię ostrości, ustawiając ostrość nie na nieskończoność, tylko bliżej. Myślę że zagadnienie wyjaśni najlepiej rysunek z cytowanej wyżej książki:

W aparatach cyfrowych przyda się podgląd na żywo. Aby dopasować odpowiednio parametry będziemy musieli regulować manualnie ostrość i ewentualnie korygować wartość przysłony tak aby wszystko czego potrzebujemy znalazło się w płaszczyźnie ostrości.
Analogowe aparaty sprawę nam ułatwiają. Na obiektywach aparatów analogowych jest ściąga, wszystko stanie się jasne jak tylko rzucimy okiem na kilka obrazków poniżej:
Przy maksymalnie przymkniętym obiektywie ostro zarejestrowane będzie wszystko w odległości od 0,6 m od aparatu (obiektyw PORST WW-MACRO 1:2,8/28 mm)

Przy maksymalnie przymkniętej przysłonie płaszczyzna ostrości zaczyna się już od 35 cm do nieskończoności (obiektyw MIR-20M 1:3,5/20 mm).
Przy maksymalnie przymkniętej przysłonie ostrość złapiemy od 3 m od obiektywu (obiektyw PORST COLOR REFLEX 1:1,2/50 mm).

Jak widać na powyższych przykładach, im krótsza ogniskowa obiektywu, tym większa głębia ostrości. Do zdjęć krajobrazowych najlepiej nadają się szerokokątne obiektywy.
Przy aparatach cyfrowych, zwłaszcza tych starszych, musimy zadbać o czystość matrycy, inaczej przy mocniej przymkniętej przysłonie czeka nas plamkowanie w Photoshopie.
Poniżej mamy przykład fotografii wykonanej z wykorzystaniem opisywanej cechy obiektywu:
Nie jest to wybitna praca, raczej jest to materiał pokazowy. Kępka zboża rosnąca na balocie na pierwszym planie znajdowała się poniżej 0,5 metra od obiektywu, a mimo to wszystkie plany są jednakowo ostre. Nikon D50 z obiektywem kitowym Nikkor 18-55 mm ustawionym na 18 mm (ekwiwalent 27 mm dla pełnej klatki). Obiektyw przymknięty do f22, ze względu na wiek i czystość matrycy musiałem plamkować, głębia ostrości w tę stronę też działa. Ostrość ustawiłem jakoś na odległość około 2 metrów.

Bibliografia:
Zbigniew Pękosławski, Fotografia w praktyce amatorskiej, Warszawa 1977

wtorek, 28 listopada 2017

Czułość ogólna negatywu

Jest to parametr określający ilość światła potrzebną do poprawnego naświetlenia błony. Wszędzie w tej chwili używa się czułości ISO (od nazwy International Organization for Standardization czyli Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna).
Czułość podawana w ISO z kolei zawiera czułość w jednostkach ASA (American Standards Association) oraz DIN (Deutsches Institut für Normung). W historii fotografii pojawiały się jeszcze inne normy dotyczące czułości błon lub błon i papierów, np GOST (ros. Государственный Стандарт), czy nasz rodzimy system CUK (nazwa od instytucji, która ustanowiła tę jednostkę: Centralny Urząd Kinematografii) nigdzie indziej niż w naszym kraju nieznany. Zarówno GOST jak CUK nie dały się łatwo przeliczać na inne jednostki. Związek Radziecki pozostał przy swoim systemie, natomiast w Polsce w 1964 roku ustanowiono nowe jednostki, mianowicie: PN oraz °PN. PN odpowiada skali ASA, natomiast °PN  odpowiada DIN. Na szczęście całe to zamieszanie mamy już za sobą. Natomiast jeśli ktoś ma radziecki światłomierz wyskalowany w GOST, można go używać przeliczając np na ASA. Podstawowe wartości w tabelce poniżej.

ASA
DIN
GOST
6
9°
5,5
12
12°
11
25
15°
22
50
18°
45
100
21°
90
200
24°
180
400
27°
360
800
30°
720
1600
33°
1440

Radziecki światłomierz światła ciągłego Sverdlovsk 6
Na skali czułości widać: GOST/ISO.
Najwyraźniej Rosjanie uznali że różnica jest na tyle mała że można ją pominąć.


Bibliografia:
Andrzej Voellnagel, Fotoleksykon dyskusyjny, Warszawa 1984
Gerhard Teicher, Fototechnika, Warszawa 1982